Osmanlı Arşivlerinde Kastamonu'nun Bilinmeyen Yüzü

Kastamonu’nun Osmanlı dönemine ilişkin arşiv kayıtları, şehrin yalnızca siyasi tarihini değil; nüfusunu, ticaretini, seyahatlerini, madenlerini, güvenlik sorunlarını ve günlük yaşamını da gözler önüne seriyor. Devlet Arşivleri Başkanlığı tarafından yayımlanan defterlerde Kastamonu hakkında bugün dahi dikkat çeken çok sayıda kayıt bulunuyor.

Kastamonu denildiğinde akla çoğunlukla tarihi konaklar, kaleler, camiler ve Osmanlı döneminden kalan yapılar geliyor. Ancak şehrin geçmişini anlamak için yalnızca ayakta kalan yapılara bakmak yeterli değil. Osmanlı arşivlerinde yer alan defter ve belgeler, Kastamonu’nun yüzyıllar önce nasıl bir şehir olduğunu çok daha ayrıntılı şekilde ortaya koyuyor.

Üstelik bu kayıtların arasında yalnızca padişah fermanları veya devlet yazışmaları bulunmuyor. Kastamonu’da insanların nereden nereye gittiğinden madenlerdeki üretime, şehirde yaşanan asayiş sorunlarından nüfus yapısına kadar günlük hayatın farklı ayrıntılarına ulaşmak mümkün.

Kastamonu’nun 1530’daki Hali Arşiv Defterine İşlendi

Kastamonu hakkında en önemli kaynaklardan biri, Osmanlı Devlet Arşivleri tarafından yayımlanan 438 numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri. 937/1530 tarihli bu defterin ikinci bölümünde Bolu, Kastamonu, Kengırı ve Koca-ili livâlarına ilişkin kayıtlar bulunuyor. Devlet Arşivleri Başkanlığı tarafından yayımlanan eserde Osmanlıca orijinal metinlerin tıpkıbasımları ve dizinleri de yer alıyor. Bu nedenle 1530 yılı Kastamonu’sunu anlamak isteyen araştırmacılar açısından söz konusu defter oldukça önemli. Kayıtlar sayesinde dönemin idari yapısı, toprak düzeni, timar ve zeametler ile vakıflara ilişkin bilgiler takip edilebiliyor. Kastamonu Sancağı'na ait bölümün defterin 591-696. sayfaları arasında yer aldığı da akademik çalışmalarda belirtiliyor.

Başka bir ifadeyle bugün Kastamonu’nun köy ve ilçeleri hakkında konuşurken kullandığımız birçok yerleşim adının geçmişini araştırmak için bundan yaklaşık 500 yıl önce tutulmuş devlet kayıtlarına kadar uzanmak mümkün.

Osmanlı Kayıtlarında Kastamonu’da Suç Ve Asayiş Sorunları Da Var

Osmanlı arşivlerindeki kayıtlar Kastamonu’nun her zaman sakin bir şehir olmadığını da gösteriyor. 1565 tarihli 5 Numaralı Mühimme Defteri bunun dikkat çekici örneklerinden biri. Defterde Kastamonu beyine ve kadılarına gönderilen bir hükümde, Kastamonu Sancağı'na bağlı nahiye ve köylerde bazı kişilerin yalancı şahitler ve eşkıyalarla iş birliği yaparak halka zarar verdiği anlatılıyor.

Kayıtta bazı kişilerin evleri bastığı, insanların mallarına, paralarına ve yiyeceklerine el koyduğu; kadın ve kızlara yönelik ağır suçlamaların da bulunduğu aktarılıyor. Ayrıca bazı suçluların Bolu Sancağı'na kaçtığı belirtilerek Kastamonu yöneticilerinden bunların yakalanması isteniyor.

Bu belge, Osmanlı yönetiminin Kastamonu'daki asayiş problemlerini nasıl takip ettiğini göstermesi açısından dikkat çekiyor.

Kastamonu’nun Eski Seyahat Kayıtları Da Tutulmuş

Belki de en ilginç kaynaklardan biri Kastamonu Jurnal Defteri. Devlet Arşivleri Başkanlığı kayıtlarında 1252-1253/1836-1837 dönemini kapsayan birinci cilt ile 1254-1255/1838-1839 dönemini kapsayan ikinci cilt bulunuyor.

Bu defterler, Kastamonu’da insanların şehir dışına çıkarken aldıkları mürur tezkereleri üzerinden dönemin hareketliliğini takip etmeye imkân sağlıyor. Mürur tezkereleri, Osmanlı döneminde ülke içindeki seyahatler için kullanılan resmi belgelerdi. Belgelerde kişinin kimliğiyle birlikte nereye gideceği, yolculuğun amacı ve ne kadar süreyle seyahat edeceği gibi bilgiler bulunabiliyordu. Dolayısıyla 1830'lu yılların Kastamonu’sunda insanların yalnızca kim olduklarını değil, neden yola çıktıklarını ve nereye gittiklerini de arşiv kayıtlarından takip etmek mümkün.

Araştırmacılar bu defterlerin, Kastamonu’nun seyahat ve ticaret hareketliliği hakkında önemli bilgiler verdiğini belirtiyor. Ancak kayıtların bütün günleri kapsamadığı ve bu nedenle defterdeki verilerin şehrin tamamına ilişkin eksiksiz bir istatistik olarak değerlendirilmemesi gerektiği de özellikle vurgulanıyor.

Kastamonu’nun Bakırı Osmanlı Arşivlerinde Ayrı Bir Başlık Oluşturuyor

Kastamonu’nun tarihindeki en önemli ekonomik unsurlardan biri olan Küre-i Nühâs, yani bakır madeni de Osmanlı belgelerinde geniş yer buluyor. Devlet Arşivleri Başkanlığı'nın Osmanlı Arşivi rehberinde doğrudan “Kastamonu Küre-i Nühas Mukâtaası Defterleri” adlı bir belge grubu bulunuyor. Kastamonu Üniversitesi'nde hazırlanan ve Osmanlı arşiv belgelerine dayanan bir çalışmada da özellikle 1840-1895 yılları arasında Küre-i Nühâs madenlerindeki bakır üretimi, üretim sürecinde yaşanan problemler ve işletmeye ilişkin gelişmeler inceleniyor.

Bu kayıtlar Kastamonu’nun geçmişte yalnızca tarım ve hayvancılıkla anılan bir bölge olmadığını; maden üretiminin de ekonomik hayatın önemli parçalarından biri olduğunu gösteriyor.

Küre’nin Adı Da Arşivlerde Farklı Şekillerde Karşımıza Çıkıyor

Osmanlı belgeleri, bugünkü yer adlarının geçmişte aynı şekilde kullanılmadığını görmek açısından da oldukça ilginç. Küre, Osmanlı kayıtlarında Küre-i Nühâs adıyla karşımıza çıkıyor. “Nühâs” bakır anlamına gelirken, bu ad bakır madeniyle doğrudan bağlantılı. Kastamonu İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün tarihçe bilgilerinde de Küre-i Nühâs adının “bakır ocağı” anlamına geldiği ve ilçenin tarihinin maden işletmeciliğiyle yakından bağlantılı olduğu belirtiliyor. Arşiv belgelerine ilişkin yapılan araştırmalarda ise Kastamonu çevresinde Küre-i Nühâs, Küre-i Hadîd ve Küre-i Cedîd gibi farklı adlarla karşılaşıldığı görülüyor.

Bu durum, Osmanlı dönemindeki yerleşim ve idari adlandırmaların bugünkü haritadan çok daha farklı olduğunu ortaya koyuyor.

Kastamonu’da Bir Zamanlar 5 Binden Fazla Ev Vardı

Osmanlı dönemine ait farklı kaynakların bir arada değerlendirilmesi, Kastamonu’nun nüfus yapısı hakkında da dikkat çekici bilgiler veriyor. TDV İslâm Ansiklopedisi'nde yer alan bilgilere göre Kastamonu şehir nüfusu 1487 yılında yaklaşık 5 bin 300 kişi, 1530 yılında yaklaşık 5 bin 500 kişi, 1582 yılında ise yaklaşık 9 bin 500 kişi olarak veriliyor. 1814 yılında şehirde yaklaşık 12 bin Türk nüfusunun yanında yaklaşık 300 Rum ve 40 kadar Ermeni ailesinin bulunduğu aktarılıyor. 1856 yılında ise şehirde 5-6 bin kadar ev bulunduğu belirtiliyor.

Bu rakamlar, Kastamonu’nun Osmanlı döneminde geçirdiği nüfus ve şehirleşme değişimini gözler önüne seren önemli veriler arasında.

Kastamonu’nun Osmanlı Döneminde Önemli Bir Ticaret Merkezi Olduğu Görülüyor

Arşiv ve tarih kaynakları Kastamonu’nun ekonomik hayatı hakkında da önemli bilgiler veriyor. 1550-1600 yılları arasında şehirde vakıflara ait en az bir bedesten, beş han ve 165 dükkân bulunduğu aktarılıyor. Özellikle bakır işlemeciliği Kastamonu ekonomisinde önemli bir yere sahipti. Bunun temel nedenlerinden biri de yakınındaki Küre'nin zengin bakır kaynaklarıydı. Dönemin kaynaklarında Kastamonu’da bakırdan kazan ve tava gibi çeşitli eşyaların üretildiği, bakır işçiliğinin oldukça gelişmiş olduğu belirtiliyor.

Bugün Kastamonu’nun tarihi çarşıları ve geleneksel zanaatları düşünüldüğünde, bu kayıtlar şehrin ticari geçmişinin ne kadar eskiye uzandığını gösteriyor.

Osmanlı Döneminde Kastamonu Bir Şehzade Sancağı Da Oldu

Kastamonu'nun Osmanlı idari tarihinde dikkat çeken ayrıntılardan biri de Cem Sultan ile bağlantılı. Kastamonu, Osmanlı hâkimiyetine girdikten sonra Anadolu eyaletine bağlı bir sancak merkezi haline getirildi.

1469 yılında henüz küçük yaşta olan Cem Sultan'ın Kastamonu'ya sancak beyi olarak tayin edilmesi, şehrin Osmanlı idari sistemindeki önemini ortaya koyuyor.

Bu nedenle Kastamonu, Osmanlı hanedanının şehzade sancakları arasında da yer alan şehirlerden biri olarak tarih sahnesinde önemli bir konuma sahipti.

Arşivlerde Kastamonu’nun Savaş Ve İsyanlarla Sarsıldığı Dönemler De Görülüyor

Kastamonu'nun Osmanlı tarihinin tamamı sakin geçmedi. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki bilgilere göre şehir, 16. yüzyılın ikinci yarısından itibaren suhte hareketlerinden etkilenirken, 17. yüzyıl başındaki Celâlî hareketleri sırasında da ciddi sorunlar yaşadı.

1603 yılında Yularkıstı adlı Celâlî liderinin Kastamonu’yu bir süre ele geçirip yakması, şehrin tarihinde önemli bir kırılma noktası olarak kaydediliyor. Bu olaylar sırasında halkın bir bölümünün yerleşim yerlerini terk etmek zorunda kaldığı aktarılıyor. Yaklaşık iki asır sonra ise Kastamonu bu kez Tahmisçioğlu İsyanı ile gündeme geldi.

1832-1833 yıllarında meydana gelen olayda daha önce timarlı sipahi olduğu anlaşılan Tahmisçioğlu'nun etrafında topladığı adamlarla Kastamonu'yu ele geçirdiği, daha sonra isyanın bastırıldığı belirtiliyor.

Osmanlı Arşivleri Kastamonu’nun Sadece Büyük Olaylarını Anlatmıyor

Kastamonu hakkında bugün en dikkat çekici olan nokta belki de bu. Arşivlerde yalnızca savaşlar, isyanlar veya padişah kararları yok. Bir kişinin şehirden ayrılması, bir köyde yaşanan güvenlik problemi, bir madenin üretim durumu, bir dükkânın ekonomik hayat içindeki yeri, bir yerleşimin hangi idari birime bağlı olduğu veya bir vakfın sahip olduğu taşınmazlar gibi çok daha sıradan görünen ayrıntılar da kayda geçirilmiş durumda.

Bu nedenle Osmanlı arşivleri Kastamonu’nun yalnızca “geçmişte ne yaşadığını” değil, insanların o dönemde nasıl yaşadığını anlamak açısından da önemli.

Kastamonu’nun Geçmişi Hala Arşivlerde Keşfedilmeyi Bekliyor

Bugün Kastamonu'nun tarihine ilişkin bilinen birçok bilgi, aslında yüzyıllar önce tutulan bu kayıtların günümüz araştırmacıları tarafından incelenmesiyle ortaya çıkıyor.

1530 tarihli muhasebe defterinden 1565 tarihli Mühimme Defteri'ne, 1836-1839 yıllarını kapsayan Jurnal Defterleri'nden Küre-i Nühâs madenine ilişkin belgelere kadar uzanan arşivler, Kastamonu'nun geçmişinin sanılandığından çok daha ayrıntılı biçimde izlenebildiğini gösteriyor. Üstelik bunlar yalnızca tarih kitaplarında anlatılan hikâyeler değil; önemli bölümü Devlet Arşivleri Başkanlığı tarafından yayımlanmış ve akademik araştırmalarda kullanılmış birincil kaynaklara dayanıyor.

Kısacası, Kastamonu’nun bugünkü sokaklarının altında yalnızca taş yapılar değil, yüzyıllar boyunca tutulmuş binlerce kayıtlık bir şehir hafızası da bulunuyor.