Kastamonu'nun Sınırları Geçmişte Ne Kadar Farklıydı?

Bugün yalnızca Kastamonu il sınırlarıyla ifade edilen şehir, Osmanlı döneminde çok daha geniş bir idari bölgenin merkeziydi. Öyle ki 19. yüzyılın sonlarında Kastamonu Vilayeti’nin sınırları, günümüzdeki Kastamonu’nun yanı sıra Bolu, Çankırı, Sinop, Düzce, Bartın, Karabük ve Zonguldak’ın bulunduğu geniş bir coğrafyaya kadar uzanıyordu.

Kastamonu’nun bugünkü sınırları ile geçmişteki idari sınırları arasındaki fark, özellikle Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda yaptığı idari düzenlemeler üzerinden daha net görülüyor.

Kastamonu Sancağı Sinop’a Kadar Uzanıyordu

Kastamonu’nun idari sınırlarının bugünkünden çok daha farklı olduğu dönemlerden biri Osmanlı’nın klasik dönemiydi. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde yer alan bilgilere göre 1487 tarihli tahrir defterinde Kastamonu Sancağı çeşitli nahiyelere ayrılmıştı. 1530 yılına gelindiğinde ise Kastamonu Sancağı içerisinde Kastamonu merkezinin yanı sıra Göl, Araç, Taşköprü, Küre, Ayandon, Hoşalay, Daday, Boyovası, Durağan ve Sinop kazaları bulunuyordu.

Kastamonu İl Millî Eğitim Müdürlüğü tarafından hazırlanan “Şehrimiz Kastamonu” çalışmasında da 1600’lü yıllarda Kastamonu Sancağı’nın Kastamonu Merkez, Araç, Daday, Devrekani, Küre, Göl, Hoşalay, Taşköprü, Boyabat, Durağan, Sinop ve Ayandon kazalarından oluştuğu belirtiliyor.

Bu durum, bugünkü Sinop’un önemli bir bölümünün geçmişte Kastamonu merkezli idari yapı içerisinde bulunduğunu gösteriyor. Ancak sınırlar zaman içinde sabit kalmadı. 1836 yılında Sinop’un Kastamonu Sancağı’ndan ayrılarak müstakil sancak haline getirilmesiyle Kastamonu’nun idari alanı daraldı.

1846’da Kastamonu Yeniden Büyüdü

19. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı Devleti’nde Tanzimat sonrasında kapsamlı idari düzenlemeler yapılmaya başlandı. Bu süreç Kastamonu’nun sınırlarını da birkaç kez değiştirdi.

1846 yılında Kastamonu eyalet haline getirildi. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre bu dönemde Kastamonu ile birlikte Kocaeli, Bolu, Viranşehir ve Sinop sancakları da eyalet yapısı içerisinde yer aldı.

Kastamonu İl Millî Eğitim Müdürlüğünün tarih çalışmasında ise 1850’li yıllarda Kastamonu Eyaleti’nin Kastamonu, Sinop, Bolu ve Viranşehir sancaklarından oluştuğu aktarılıyor. Aynı kaynak, Viranşehir Sancağı’nın kapsadığı coğrafyanın bugünkü Karabük, Bartın, Zonguldak ve Düzce illerinin bulunduğu alanlarla bağlantısını kuruyor.

Yani bugünkü Batı Karadeniz’in oldukça geniş bir bölümü bir dönem Kastamonu merkezli idari yapı içerisinde bulunuyordu.

1867’de Kastamonu Vilayeti Kuruldu

Kastamonu’nun geçmişteki geniş sınırlarının en belirgin dönemlerinden biri 19. yüzyılın ikinci yarısı oldu. 1864 Vilayet Nizamnamesi ile Osmanlı Devleti’nde eyalet sisteminden vilayet sistemine geçiş başlatıldı. 1867'de yapılan düzenlemelerin ardından Kastamonu Vilayeti oluşturuldu.

Akademik çalışmalarda, 1867 yılında Kastamonu Vilayeti’ne bağlı sancakların Kastamonu, Bolu, Sinop ve Çankırı olduğu belirtiliyor. Bu yapı, Kastamonu’nun yalnızca bugünkü il sınırlarından ibaret olmadığını açıkça ortaya koyuyor. 1876 yılı verilerine göre Kastamonu Vilayeti; Kastamonu, Bolu, Sinop ve Çankırı sancaklarından meydana geliyordu. Bu sancakların altında toplam 17 kaza bulunuyordu.

Kastamonu Sancağı içerisinde ise Safranbolu, İnebolu, Tosya, İskilib, Cebre, Taşköprü, Daday ve Araç gibi kazalar yer alıyordu. Bolu Sancağına Göynük, Gerede, Ereğli, Bartın ve Düzce; Sinop Sancağına Boyabat ve İstifan; Çankırı Sancağına ise Çerkeş ve Kalecik bağlıydı.

Bugünün haritasına göre düşünüldüğünde Kastamonu merkezli bu yapı, oldukça geniş bir Batı ve Orta Karadeniz coğrafyasını içine alıyordu.

1897’de Sekiz Bugünkü İlin Bulunduğu Büyük Vilayet

Kastamonu Vilayeti’nin ne kadar geniş olduğunu gösteren en dikkat çekici verilerden biri 1897 yılına ait. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi’nde yayımlanan “19. Yüzyıl Sonlarında Kastamonu Vilayeti” başlıklı akademik çalışmaya göre 1897 tarihli Ali Tevfik Bey’in Memalik-i Osmaniye Coğrafyası adlı eserindeki idari yapılanmada Kastamonu Vilayeti, bugünkü Kastamonu, Bolu, Çankırı, Sinop, Düzce, Bartın, Karabük ve Zonguldak illerinin bulunduğu coğrafyayı kapsıyordu.

Başka bir ifadeyle bugün ayrı ayrı iller olarak gördüğümüz bu şehirlerin tamamı ya da önemli bölümleri, 19. yüzyılın sonlarında Kastamonu Vilayeti'nin idari sınırları içerisinde bulunuyordu.

Bu nedenle geçmişteki Kastamonu Vilayeti’ni bugünkü Kastamonu iliyle birebir karşılaştırmak yanıltıcı oluyor. Buradaki “Kastamonu” adı, günümüzdeki il sınırlarından çok daha geniş bir idari bölgeyi ifade ediyordu.

1899’da 4 Sancak, 21 Kaza Ve 4 Binin Üzerinde Köy

Kastamonu Vilayeti’nin büyüklüğü yalnızca bağlı sancaklardan değil, idari birimlerin sayısından da anlaşılabiliyor. 1899 yılına ait Kastamonu Vilayeti Salnamesi üzerine yapılan akademik çalışmada, vilayetin dört sancaktan oluştuğu belirtiliyor. Kastamonu Sancağı’nda 8, Bolu Sancağı’nda 8, Sinop Sancağı’nda 3 ve Çankırı Sancağı’nda 2 kaza bulunuyordu.

Böylece Kastamonu Vilayeti 1899 yılında 4 sancak, 21 kaza, 27 nahiye ve 4 bin 15 köyden oluşan geniş bir idari yapı durumundaydı. Aynı dönemde Kastamonu Sancağı tek başına 8 kaza, 9 nahiye ve 1430 köye sahipti. Sancağın yüzölçümünün ise 20 bin 300 kilometrekare olduğu kaydediliyor.

Kastamonu’nun Sınırları 20. Yüzyılda Küçülmeye Başladı

Kastamonu Vilayeti’nin geniş yapısı 20. yüzyılın başlarında değişmeye başladı. Bolu Sancağı 1908 yılında Kastamonu Vilayeti’nden ayrılarak müstakil liva haline getirildi. Böylece Kastamonu Vilayeti’nin batı yönündeki geniş coğrafyasının önemli bir bölümü ayrı bir idari yapıya dönüştü.

Kastamonu İl Millî Eğitim Müdürlüğünün çalışmasında 1908 yılında da Kastamonu Vilayeti’nin Kastamonu, Bolu, Sinop ve Çankırı sancaklarından oluştuğu belirtilirken, sonraki yıllarda idari yapı yeniden değişti. 1914 yılına gelindiğinde Kastamonu Vilayeti artık Kastamonu, Çankırı ve Sinop sancaklarından oluşuyordu. Kastamonu Sancağı içerisinde Kastamonu merkez, Taşköprü, Safranbolu, Araç, Cide, Tosya, Daday ve İnebolu olmak üzere 8 kaza bulunuyordu.

1918 yılına gelindiğinde de Kastamonu Vilayeti merkez sancakla birlikte Sinop ve Çankırı livalarından oluşuyordu. Bolu ise artık müstakil liva statüsündeydi.

Cumhuriyet Döneminde Kastamonu Bugünkü Yapısına Yaklaştı

Millî Mücadele sonrasında Osmanlı’dan devralınan mülki idare yapısı Cumhuriyet döneminde yeniden düzenlendi. 1924 Anayasası sonrasında vilayet esasına dayalı yeni idari yapılanmaya geçilirken Kastamonu da bu vilayetlerden biri oldu. 1926 tarihli 877 sayılı Teşkilât-ı Mülkiye Kanunu ile Kastamonu’nun bazı kaza ve nahiye sınırlarında yeni düzenlemeler yapıldı. Kanunda Kastamonu için Göl, Akbaba ve Fakıpazarı gibi bazı nahiyelerin kaldırılması ve Küre’nin yeniden kaza haline getirilmesi gibi değişiklikler yer aldı.

Böylece Osmanlı dönemindeki geniş Kastamonu Vilayeti giderek parçalanarak bugünkü illerin ortaya çıktığı idari yapıya dönüştü.

Bugünkü Haritayla Bakıldığında Nasıl Bir Fark Vardı?

Geçmişteki Kastamonu’nun sınırlarını bugünkü haritaya uyarlayarak düşündüğümüzde ortaya oldukça farklı bir tablo çıkıyor. Özellikle 1897 civarındaki Kastamonu Vilayeti; bugünkü Kastamonu’nun yanı sıra Bolu, Çankırı, Sinop, Düzce, Bartın, Karabük ve Zonguldak’ın bulunduğu geniş bir coğrafyayı kapsıyordu. Üstelik bu durum Kastamonu’nun tarihinin yalnızca 19. yüzyılındaki bir genişleme olarak da görülmemeli. Daha önceki yüzyıllarda Kastamonu Sancağı’nın Sinop, Boyabat, Durağan, Ayandon ve Hoşalay gibi bugünkü farklı illerle ilişkilendirilen bölgeleri kapsadığı görülüyor.

Bugün ayrı şehirler olarak bildiğimiz yerlerin geçmişte aynı idari merkez altında bulunması, Kastamonu’nun Osmanlı dönemindeki idari konumunun bugünkünden çok daha geniş olduğunu ortaya koyuyor.

Kısacası, bugünkü Kastamonu il sınırları ile geçmişteki Kastamonu Vilayeti aynı şey değildi. Özellikle 19. yüzyılın sonlarında Kastamonu, Batı ve Orta Karadeniz’in geniş bir bölümünü içine alan büyük bir vilayetin merkeziydi. Zaman içerisinde yapılan idari düzenlemelerle Bolu, Sinop, Çankırı ve daha sonra Batı Karadeniz’deki diğer bölgeler ayrı idari yapılara dönüşünce Kastamonu’nun sınırları bugünkü haline doğru daraldı.